بررسی مشارکت نهادهای مختلف در توليد
نوآوري
در عرصه فناوری لوازم و
تجهيزات پزشکی
فرزام فرهمند
1و2، تهمينه رضاييان 1و3
1- مرکز رشد
فناوريهای لوازم و تجهيزات پزشکی
2- دانشگاه صنعتی شريف
3- مركز
تحقيقات علوم و تكنولوژي در پزشكي
چکيده
فعاليتهای
تحقيق وتوسعه، از جايگاه برجستهای
در صنعت مواد و تجهيزات پزشکی برخوردارند بگونهاي که تراکم
اين فعاليتها در صنعت مزبور در مقايسه با ساير صنايع، رتبه نخست را به خود اختصاص
ميدهد. اين مطالعه به منظور بررسی جايگاه، روند تغييرات، توزيع جغرافيايي
و چگونگی مشارکت شرکتهای کوچک، صنايع متوسط و بزرگ، و دانشگاهها و
مراکز تحقيقاتی دولتی در توليد جهانی نوآوری در عرصه فنآوری
لوازم و تجهيزات پزشکی، انجام شده است. بدين منظور، تعداد کل اختراعات،
تعداد اختراعات در عرصه وسايل پزشکی، و هويت نهادهای مختلف مالک
اختراع در عرصه مزبور، در طی سالهای 1997 الی 2001، بر اساس
دادههای ارائه شده توسط دفتر ثبت اختراع و علايم تجاری آمريکا،
استخراج شده و مورد تحليل قرار گرفتند. نتايج نشان ميدهد که فنآوری لوازم
و تجهيزات پزشکی از عرصههای متحول, پيشرو و رو به رشد توليد نوآوری
محسوب ميشود. بيش از 94 درصد ثبت اختراعات در زمينه لوازم و تجهيزات پزشکی
به 10 کشور پيشرو در اين زمينه اختصاص دارد اما در کشورهای با امکانات
محدودتر (از جمله ايران) نيز علاقه قابل توجهی در اين زمينه مشاهده ميشود.
اشخاص حقيقی و شرکتهای فنآوری کوچک از سهم بزرگی (بيش از
23 درصد) در توليد نوآوری در عرصه وسايل
پزشکی برخوردارند که اين ويژگی (در مقايسه با ساير عرصههای فنآوری)
نشاندهنده نقش برجسته ابتکارات و تحقيقات کم هزينه در توليد نوآوری در اين
عرصه است.
مقدمه
فناوري
لوازم و تجهيزات پزشکی از مهمترين زمينههای تحول و پيشرفت فنآوری
در جهان محسوب ميشود و از جايگاه ويژهای در توسعه علم و فنآوری در
جهان برخوردار است. گزارشها نشان ميدهد که بيشترين سرمايهگذاری تحقيق و
توسعه در صنايع کشور امريکا، در سال 2000، در بخش توليد و خدمات الکترونيک و
اطلاعات به ميزان 8/77 ميليارد دلار و پس از آن در بخش مواد و تجهيزات پزشکی
به ميزان 5/32 ميليارد دلار انجام شده است. نرخ رشد متوسط سالانه سرمايه گذاری
تحقيق و توسعه در اين دو بخش طی سالهای 1994 تا 2000 به ترتيب 7/11 و
1/8 درصد بوده است. با تعريف شدت فعاليتهای تحقيق و توسعه، بصورت نسبت
سرمايهگذاری تحقيق و توسعه به فروش و يا سرانه سرمايهگذاری به ازای
کارکنان، ميتوان مشاهده کرد که عملاً صنعت مواد و تجهيزات پزشکی با به
ترتيب 3/12 درصد و 32/29 دلار سرانه کارکنان، از بيشترين تراکم فعاليتهای
تحقيق و توسعه برخوردار بوده است [1].
هدف اساسی از سرمايهگذاريهای تحقيق و توسعه، توليد
نوآوريهايي است که بتوانند بصورت محصولات و يا فرآيندهايي نوين در بازار به رقابت
بپردازند و جايگاهی تجاری کسب کنند. در اين ميان، نهادهای
سرمايهگذار و توليد کننده نوآوری، ميتوانند اشخاص حقيقی و شرکتهای
کوچک فنآوری، واحدهای تحقيق و توسعه صنايع، و دانشگاهها و مراکز
تحقيقاتی دولتی باشند. با بررسی سهم هر يک از نهادهای فوق
در توليد نوآوری در يک عرصه خاص صنعتی، ميتوان به اطلاعات مفيدی
در زمينه ماهيت، ويژگيهای و شرايط موفقيت فعاليتهای تحقيق و توسعه در
عرصه مزبور دست يافت و از آنها بهمنظور سياستگذاری صحيح و کارآمد فعاليتهای
توسعه فنآوری در کشورها، بر اساس مزيتهای بالفعل و بالقوه، بهره جست.
اين مطالعه به منظور بررسی جايگاه، روند تغييرات، توزيع جغرافيايي و سرانجام
چگونگی مشارکت شرکتهای کوچک، صنايع متوسط و بزرگ، و دانشگاهها و مراکز
تحقيقاتی دولتی در توليد جهانی نوآوری در عرصه فنآوری
لوازم و تجهيزات پزشکی انجام شده است.
روش
بررسی
ثمرات فعاليتهای موفق تحقيق و توسعه، اغلب بصورت مالکيتهای
معنوی (intellectual property) تبلور مييابند. روشهای مختلفی برای حفاظت از
حقوق مالکيت معنوی، وجود دارند که مهمترين آنها قوانين ثبت اختراع (patent) کپی رايت (copyright) و اسرار تجاری (trade secrets) هستند. بعنوان مثال، برنامه های
کامپيوتری و IC ها اغلب با کپی
رايت حفاظت ميشوند. اما مهمترين روش حفاظت از مالکيت معنوی، ثبت اختراع است
که با توجه به دسترسپذيری و قابليت شمارش، يکی از بهترين ابزارهای
اندازهگيری کمی توليد نوآوری محسوب ميشود [2]. بر اين اساس،
فعاليتهای ثبت اختراع را در يک عرصه از فنآوری ميتوان به عنوان شاخصی
از جايگاه و روند تحول، پيشرفت و نوآوری در آن عرصه در مقايسه با ساير عرصه
های فنآوري مورد استفاده قرار داد. همچنين بر اساس توزيع تعداد ثبت
اختراعات در کشورهای مختلف، ميتوان به اطلاعات ارزشمندی در زمينه
علاقه و توان تحقيقاتی و تکنولوژيک کشورها در حوزه مزبور دست يافت [3] و
سرانجام با ارزيابی مشارکت اشخاص حقيقی و شرکتهای فنآوری
کوچک، واحدهای تحقيق و توسعه صنايع، و مراکز پژوهشی دانشگاهی و
دولتی در ثبت اختراعات، ميتوان به اهميت و جايگاه هر يک از نهادهای
مزبور در توليد نوآوری در عرصه فنآوری لوازم و تجهيزات پزشکی پی
برد.
اين مطالعه با استفاده از دادههای ارائه شده توسط دفتر
ثبت اختراع و علايم تجاری امريکا که بزرگترين و مهمترين مرکز ثبت اختراع
جهان محسوب ميشود، انجام شده است. تعداد اختراعات در عرصه وسايل پزشکی [4]
و نيز تعداد کل اختراعات [5] کشورهای مختلف جهان که در طی سالهای
1997 الی 2001 در دفتر مزبور ثبت گرديدهاند استخراج شده و مورد تحليل قرار
گرفتند. همچنين تعداد اختراعات ثبت شده در عرصه وسايل پزشکی بنام نهادهای مختلف [6]
استخراج، تفکيک و بررسی گرديد. بهمنظور استفاده از دادههای اخير برای
اهداف اين مطالعه در زمينه تعيين مشارکت: 1- اشخاص حقيقی و شرکتهای
فناوری کوچک، 2- واحدهای تحقيق و توسعه صنايع، و 3- دانشگاهها و مراکز
تحقيقاتی دولتی در توليد نوآوری، نهادهای مزبور به ترتيب
معادل 1- اشخاص حقيقی،2- شرکتها، و 3- دانشگاهها و مراکز تحقيقاتی
دولتی در آمار ثبت اختراعات در نظر گرفته شدند.
دادههای ثبت اختراع در زمينه وسايل پزشکی بر اساس کلاس Utility-128
دفتر ثبت اختراع و علايم تجاری امريکا که تحت عنوان کلی Surgery طبقهبندی شده است مورد
استناد قرار گرفته است. فهرست وسايل پزشکی که در اين کلاس جای دارند
در جدول 1 قابل مشاهده است [7].
نتايج
و بحث
جايگاه
کلی فناوری
در طی سالهای 1997 تا 2001، مجموعاً 736520 اختراع
در دفتر ثبت اختراع و علايم تجاری آمريکا به ثبت رسيدهاند که از اين تعداد
10529 اختراع (43/1 درصد) به وسايل پزشکی اختصاص داشته است (جدول 2). با در
نظر گرفتن تنوع صنايع و عرصه های فنآوری بشری، اين آمار قابل
توجه بنظر ميرسد و نشاندهنده اهميت عرصه فنآوری وسايل پزشکی است.
روند
تغييرات
در
بررسی تغييرات ساليانه تعداد اختراعات ثبت شده در دفتر ثبت اختراع و علايم
تجاری آمريکا در عرصه وسايل پزشکی طی سالهای 1997 تا
2001، روند ثابتی مشاهده نمیشود ولي اين تعداد در مجموع از افزايش
برخوردار است (شکل 1). در طی سالهای مزبور، تعداد ثبت اختراعات از
1558 عدد به 2242 عدد رسيده است که نرخ رشد متوسط ساليانه ای معادل 11% را
نشان ميدهد.
شکل 1. ]روند
تغييرات تعداد اختراعات ثبت شده در دفتر ثبت اختراع و علايم تجاری امريکا در
حوزه وسايل پزشکی طی سالهای 1997 تا 2001.[
توزيع
جغرافيايي
جزئيات
وضعيت کشورها از نظر ثبت اختراعات وسايل پزشکی در طی سالهای
1997 تا 2001، در جدول 3 آورده شده است. چنانکه مشاهده ميشود، کشور آمريکا با
7450 اختراع ثبت شده (بيش از 70 درصد اختراعات)، رتبه اول را از نظر تعداد
اختراعات ثبت شده در عرصه وسايل پزشکی طی سالهای 1997 تا 2001
به خود اختصاص داده است. پس از آمريکا، 9 کشور دارای بيشترين تعداد اختراعات
ثبت شده در عرصه وسايل پزشکی، کشورهای ژاپن، آلمان، انگلستان، سوئد،
کانادا، اسرائيل، فرانسه، استراليا و هلند هستند که حدود 24 درصد اختراعات را در
عرصه مزبور به خود اختصاص ميدهند. بدين ترتيب مجموع سهم ساير کشورها تنها 6 درصد
است.
نکته
قابل توجه در مقايسه رتبه کشورها در کليه حوزهها با رتبه آنها در عرصه وسايل پزشکی،
حضور کشورهايي نظير سوئد، اسرائيل و استراليا در رتبههای بالای حوزه
وسايل پزشکی است در حاليکه اين کشورها از نظر تعداد کل اختراعات در رتبههای
به مراتب پايينتری قرار دارند. در مقابل، کشورهايي مانند تايوان، کره جنوبی
و ايتاليا عليرغم اينکه دارای رتبههای بالايي از نظر تعداد کل
اختراعات ميباشند، در عرصه وسايل پزشکی از جايگاه به مراتب ضعيفتری
برخوردارند.
برای
بررسی دقيقتر جايگاه نسبی فناوری وسايل پزشکی در مجموعه
علايق فنآوری کشورهای مختلف جهان، ميتوان نسبت تعداد اختراعات وسايل
پزشکی به تعداد کل اختراعات کشورها را محاسبه کرد. بر اين اساس مشاهده ميشود
که در ميان کشورهای با بيش از 10 اختراع ثبت شده در حوزه وسايل پزشکی،
بزرگترين نسبتها و در نتيجه بيشترين علايق نسبی به ترتيب در 10 کشور
آرژانتين (7/9%)، اسرائيل (5/4%)، سوئد (3%)، استراليا (7/2%)، نروژ (6/2)، فنلاند
(5/2%) روسيه (3/2%)، ايرلند (2/2%)، امريکا (9/1%) و انگلستان (7/1%) بچشم ميخورند.
در ميان کشورهای با کمتر از 10 اختراع ثبت شده، که حضور آنها را در زمينه فنآوريهای
وسايل پزشکی نميتوان چندان جدی تلقی نمود، بيشترين نسبتها در
کشورهای جمهوری دومينيکن (3 از 5)، ايران (1 از 4)، جامائيکا (1 از
5)، استونی (1 از 6)، ترينيداد و توباکو (1 از 7)، ليتوانی (1 از 10)،
يونان (6 از 95)، پرتقال (3 از 47)، مصر (1 از 18) و کلمبيا (2 از 40) مشاهده ميشوند.
مشارکت
نهادها
نتيجه
حاصل از تفکيک تعداد اختراعات ثبت شده در عرصه وسايل پزشکی بنام نهادهای مختلف در جدول 4
مشاهده ميشود. اشخاص حقيقی و شرکتهای فناوری کوچک در طی
سالهای 1997 تا 2001 در مجموع 2447 اختراع به ثبت رساندهاند که بيش از 23%
کل اختراعات را شامل ميشود. دانشگاهها و مراکز تحقيقاتی دولتی با بيش
از 5 اختراع ثبت شده در مجموع سالهای فوق 479 اختراع (6/4% کل اختراعات را) به ثبت رساندهاند. فهرست و
تعداد اختراعات 20 دانشگاه دارای بيشترين تعداد اختراعات ثبت شده و مراکز
تحقيقاتی با بيش از 5 اختراع ثبت شده در زمينه وسايل پزشکی در جداول 5
و 6 قابل مشاهده است.
شرکتهای
صنعتی با بيش از 5 اختراع ثبت شده, در مجموع 4484 اختراع به نام خود به ثبت
رساندهاند که
6/42% کل اختراعات را در بر ميگيرد.
فهرست و تعداد اختراعات 20 شرکت برتر از اين ديدگاه در جدول 7 آورده شده است. قابل
توجه است که در اين ميان, 3119 اختراع (6/29%
کل اختراعات) به نام دانشگاهها و صنايع با کمتر از 5 اختراع, به ثبت رسيدهاند
که متاسفانه با توجه به نوع دادههای موجود تفکيک آنها امکان پذير نيست.
سهم
بزرگ (بيش از 23 درصد) اشخاص حقيقی و شرکتهای فنآوری کوچک در
توليد نوآوری در عرصه وسايل پزشکی جالب توجه است. اين ويژگی
فناوری لوازم و تجهيزات پزشکی با مقايسه با آمار مشارکت اشخاص حقيقی
و شرکتهای فناوری کوچک در برخی ديگر از عرصه های فنآوری
(جدول 8) برجستهتر مينمايد. چنانکه مشاهده ميشود, در صنايع توليد و استخراج نفت,
تجهيزات پرتوزا, دارو و هوانوردی, سهم اشخاص حقيقی و شرکتهای فنآوری
کوچک در توليد نوآوری به ترتيب 3/11, صفر, 1/8, 9/10 و 3/21 درصد و در تمامی
موارد کمتر از فناوری لوازم و تجهيزات پزشکی بوده است. بر اين اساس ميتوان
نتيجه گرفت که فنآوری لوازم و تجهيزات پزشکی از استعداد و پتانسيل
ويژهای برای توليد نوآوری توسط واحدهای کوچک فناور
برخوردار است و برخلاف بسياری ديگر از عرصههای فنآوری که برای
توليد نوآوری به تجهيزات و سرمايهگذاريهای وسيع نيازمندند, ابتکارات
و تحقيقات کم هزينه، در توليد نوآوری در آن نقش برجستهای دارد.
نتيجهگيری
1- عرصه فنآوری لوازم و تجهيزات پزشکی با توجه به
حجم قابل ملاحظه توليد نوآوری از زمينههای متحول و پيشرو در فنآوری محسوب ميشود.
2- توليد نوآوری در عرصه فنآوری لوازم و تجهيزات
پزشکی از رشد متوسط ساليانهای معادل 11% برخوردار است.
3- کشورهای آمريکا (70 درصد), ژاپن، آلمان، انگلستان،
سوئد، کانادا، اسرائيل، فرانسه، استراليا و هلند در مجموع حدود 94 درصد اختراعات
را در عرصه فنآوری لوازم و تجهيزات پزشکی به خود اختصاص ميدهند و
مجموع سهم ساير کشورها در اين زمينه، تنها 6 درصد است.
4- بيشترين علاقه نسبی به نوآوری در عرصه فنآوری
لوازم و تجهيزات پزشکی در کشورهای آرژانتين, اسرائيل، سوئد، استراليا,
نروژ، و فنلاند مشاهده ميشود، که عموماً در مقايسه با کشورهای ثروتمند گروه
هفت از امکانات تجهيزاتی و سرمايهای محدودی برخوردارند.
5- کشور ايران در طی سالهای
1997 تا 2001, چهار اختراع در دفتر ثبت اختراع و علايم تجاری آمريکا به ثبت
رسانده است که از اين تعداد يک مورد به لوازم و تجهيزات پزشکی اختصاص داشته
است.
6- اشخاص حقيقی و شرکتهای فنآوری کوچک از سهم
بزرگی (بيش از 23 درصد) در توليد نوآوری در عرصه وسايل پزشکی
برخوردارند. اين ويژگی فنآوری لوازم و تجهيزات پزشکی در مقايسه
با ساير عرصههای فنآوری نشاندهنده نقش برجسته ابتکارات و تحقيقات
کم هزينه در توليد نوآوری در اين عرصه است.
جدول 1. ]تعداد و نسبت اختراعات ثبت شده در دفتر ثبت
اختراع و علايم تجاری آمريکا در حوزه وسايل پزشکی و کليه حوزهها طی
سالهای 1997 تا 2001.[
جدول 2. ]تعداد اختراعات ثبت شده در دفتر
ثبت اختراع و علايم تجاری آمريکا در حوزه وسايل پزشکی طی سالهای
1997 تا 2001.[
جدول 3. ]مشارکت
نهادهای مختلف در ثبت اختراعات وسايل پزشکی در دفتر ثبت اختراع و
علايم تجاری آمريکا در طی سالهای 1997 تا 2001.[
جدول 4.] فهرست و تعداد اختراعات 20
دانشگاه دارای بيشترين تعداد اختراعات ثبت شده در دفتر ثبت اختراع و علايم
تجاری آمريکا در طی سالهای 1997 تا 2001.[
جدول 5. ]فهرست
و تعداد اختراعات مراکز تحقيقاتی دولتی با بيش از 5 اختراع ثبت شده در
دفتر ثبت اختراع و علايم تجاری آمريکا در طی سالهای 1997 تا
2001.[
جدول 6. ]فهرست
و تعداد اختراعات 20 شرکت دارای بيشترين تعداد اختراعات ثبت شده در دفتر ثبت
اختراع و علايم تجاری آمريکا در طی سالهای 1997 تا 2001.[
جدول
7 .
]سهم
اشخاص حقيقی و شرکتهای فنآوری کوچک در ثبت اختراع در عرصه های
مختلف فناوری در مجموع سالهای 1997 تا 2001.[
مراجع
[1] U.S. Technology
Administration: U.S. Corporate R&D Investment 1994 - 2000 - Final Estimates، http://www.technology.gov/reports
.
[2] Pavitt، K.، 1985، Patent statistics as indicators of innovative activities:
possibilities and problems، Scientometrics, 7:1-2.
[3] Albert، M، 1988، The new innovators: global patenting
trends in five sectors،
[4] U.S. Patent and
trademark office: Patenting by Technology Class- Breakout by Geographic Origin
(State and Country)، Count
of 1997 – 2001: Class 128 - Surgery (includes Class 600)،
Technology Assessment and Forecast (TAF) Branch،
Information Products Division، http://www.uspto.gov.
[5] U.S. Patent and trademark office: Patenting By Technology Class-
Breakout by Geographic Origin (State and Country)، Count of 1997 – 2001: Class All - All Classes،
Technology Assessment and Forecast (TAF) Branch،
Information Products Division، http://www.uspto.gov.
[6] U.S. Patent and trademark office: Patenting by Technology Class-
Breakout by Organization، Count of 1997 – 2001: Class
128 - Surgery (includes Class 600)، Technology Assessment and Forecast (TAF) Branch،
Information Products Division، http://www.uspto.gov.
[7] U.S. Patent and trademark office: Pattent Classification Home:
Class 128 – Surgery، http://www.uspto.gov.