ايجاد پارکهاي فناوري در مجاورت دانشگاهها: فرصتها و چالشها

مصطفي کريميان اقبال

شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان

چکيده

امروزه پارکهاي علمي و فناوري به عنوان ساختاري مناسب براي توسعه همکاريهاي سه جانبه دولت، دانشگاه و صنعت شناخته شدهاند. اولين پارکهاي علمي در آمريکا با مشارکت و همکاري دانشگاهها ايجاد گرديد و در حال حاضر نيز بسياري از دانشگاهها علاقمند به ايجاد پارک فناوري در مجاورت دانشگاه هستند. هدف از اين مقاله بررسي ارتباط بين پارکهاي فناوري و دانشگاهها با در نظر گرفتن فرصتها و چالشهاي موجود در ايران ميباشد. توجه روز افزون سياستگذاران و برنامهريزان به توسعه اقتصادي بر مبناي علم و دانش، باعث شده است که دانشگاهها به عنوان عامل توسعه فناوري و موتور توسعه منطقهاي در نظر گرفته شوند. ايجاد پارکهاي فناوري در کنار دانشگاهها نه تنها از ديدگاه مشارکت در توسعه منطقهاي حائز اهميت است، بلکه حضور پارک فناوري باعث تقويت ارتباط، دانشگاه با صنعت، ارتقاء اعتبار دانشگاه در جامعه، کسب درآمد و ايجاد فرصتهاي کاري براي دانشگاهيان ميباشد. دانشگاهها براي جذب مؤسسات خصوصي جهت استقرار در پارک فناوري بايد استراتژي مشخصي را تعريف و تبيين نمايند. تجربه شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان در طي چند سال گذشته براي گسترش فعاليتهاي فناوري در کنار دانشگاه، از طريق راه اندازي مراکز رشد و پارک علم و فناوري نشانگر وجود پتانسيلهاي مناسب براي اجراي فعاليتهاي مشترک با دانشگاه صنعتي اصفهان و ديگر دانشگاههاي منطقه ميباشد. موفقيت پارکهاي فناوري در مجاورت دانشگاهها، مستلزم تعريف چشم انداز و مأموريت مناسب براي پارک، طراحي يک سيستم مديريتي مستقل اما مرتبط با دانشگاه و فرهنگسازي در ميان دانشگاهيان، مسئولين محلي، شرکتهاي خصوصي و عموم مردم در منطقه مورد نظر ميباشد.

مقدمه

در آغاز قرن بيست و يکم، پيشرفتهاي فناوري و گسترش پديده جهاني شدن، چالشها و فرصتهاي فراواني را براي کشورها اعم از توسعه يافته و در حال توسعه به وجود آورده است. با تغييرات سريع و شگرف در دنياي امروز، توجه به نوآوري و طراحي سيستمي که بتواند محصولات و خدمات بهتري را براي عرضه به جهانيان توليد کند، از مهمترين دغدغه هاي برنامه ريزان در کشورها به حساب ميآيد. تدوين و راهاندازي سيستم ملي نوآوري[1] در بسياري از کشورها باعث شده است که خلاقيتها، ايده ها، مهارتها و نيروي انساني بين دانشگاهها، مراکز تحقيقاتي و بخشهاي اقتصادي جامعه، جريان يافته و از طريق تعامل بين اين مراکز و توسعه فرهنگ نوآوري و کارآفريني، توسعه اقتصادي در کشورها امکان پذير گردد.

در طراحي سيستم ملي نوآوري توجه به ايجاد ارتباط بين دولت، دانشگاه و صنعت از اهميت زيادي برخوردار است.

امروزه پارکهاي علم و فناوري به عنوان بستري مناسب براي توسعه همکاريهاي سه جانبه دولت، دانشگاه و صنعت شناخته شده اند. دولتها از طريق اين ساختار قادر خواهند بود سياستهاي خود را در جهت حمايت از نوآوري و کارآفريني و توسعه فعاليتهاي تحقيق و توسعه پياده سازي نمايند. دانشگاهها با ايجاد پارکهاي تحقيقاتي و فناوري در مجاورت خود باعث تقويت ارتباط محققين با صنعت، افزايش بودجه هاي تحقيقاتي از طريق صنايع و ايجاد بازار کار براي فارغالتحصيلان خود ميشوند. پارکهاي فناوري همچنين محل مناسبي براي استقرار واحدهاي تحقيق و توسعه و رفع معضلات صنايع ميباشند. علاوه بر اين حضور پارکهاي فناوري و مراکز رشد در مجاورت دانشگاهها باعث ايجاد موسسات کوچک و متوسط در زمينههاي فناوري از طريق فرآيندهاي انکوباتوري و زايشي خواهد شد.

اگر چه پارکهاي فناوري ساختار مناسبي براي توسعه همکاريهاي سه جانبه دولت، دانشگاه و صنعت هستند، ليکن در اين ميان ارتباط پارکهاي فناوري با دانشگاهها از اهميت بيشتري برخوردار است. اهميت پارکها براي دانشگاهها به حدي است که در بسياري از کشورها، دانشگاهها از طريق واگذاري اراضي و دريافت حمايتهاي ملي و منطقهاي اقدام به ايجاد پارکهاي فناوري در مجاورت خود مينمايند. هدف از اين مقاله بررسي ارتباط بين پارکهاي فناوري و دانشگاهها با توجه به تجربههاي کشورهاي ديگر و تجربه شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان است.

دانشگاهها موتور توسعه منطقه اي

توجه روز افزون به توسعه اقتصادي بر مبناي علم و دانش[2] در بسياري از کشورها باعث شده است که سياستگزاران در بخشهاي دولتي و غير دولتي، دانشگاهها را به عنوان عامل مهم در توسعه منطقهاي در نظر بگيرند. (Chakrabarti & Lester, 2002). نقش دانشگاه MIT در ايجاد و رشد موسسات فناوري در منطقه بوستن آمريکا و نقش دانشگاه استانفورد در سيليکانولي، براي همگان شناخته شده است. تجربيات مشابه در مورد نقش دانشگاهها در توسعه منطقه اي در کشورهاي ديگر نيز کاملاً مشهود است.

کشور فنلاند در اوايل دهه 1990 ميلادي و پس از فروپاشي شوروي شاهد رکود شديد اقتصادي و افزايش نرخ بيکاري بود. دانشگاههاي فنلاند در اين زمان نقش موتور توسه را در مناطق مختلف به عهده گرفتند. مذاکره حضوري نويسنده با دکتر الي نيامي[3] مدير پارک فناوري تامپره، حکايت از مشارکت اساتيد دانشگاه از جمله ايشان در ايجاد و توسعه پارک فناوري با هدف کمک به توسعه اقتصادي فنلاند در دهه 1990 ميلادي دارد. پارک فناوري تامپره[4] در اين سالها با تمرکز بر روي فناوري الکترو- مکانيک و اتوماسيون، باعث توسعه صنايع در منطقه تامپره گرديد. از سوي ديگر، فعاليت دانشگاه فناوري هلسينکي باعث گرديد تا منطقه هلسينگي به عنوان مرکز اصلي توسعه فناوري ارتباطات بي سيم و فناوري اطلاعات شناخته شود. دانشگاه تورکو[5] نيز باعث توسعه نوآوري در زمينه محصولات دارويي و شيميايي در منطقه خود گرديد. مشخصه اصلي بسياري از اين دانشگاهها در فنلاند، استفاده مناسب از ساختار پارکهاي فناوري براي فعاليت در عرصه توسعه فناوري و اقتصادي ميباشد. تجربه فنلاند حاکي از يک حرکت آگاهانه در جهت بهرهبرداري از دانشگاهها به عنوان عنصر اصلي توسعه اقتصادي است.

دلايل اصلي موفقيت کشور فنلاند را براي برون رفت از رکود اقتصادي ميتوان در موارد زير خلاصه نمود:

- سياستهاي حمايتي براي نوآوري در سطوح منطقهاي و ملي

- گرايش بيشتر دانشگاههاي فنلاند به سمت فناوري و نوآوري

- همکاريهاي سه جانبه دانشگاهها، شرکتهاي خصوصي و دستگاههاي دولتي

- ايجاد پارکهاي فناوري در ارتباط نزديک با دانشگاهها

در حال حاضر فنلاند از کشورهاي رده بالا در زمينه شاخص دستيابي فناوري[6] (TAI) به حساب ميآيد. (جدول 1)

جدول 1. شاخص دستيابي فناوري (TAI)

توسعه فعاليتهاي تحقيق و توسعه و مشارکت بخش خصوصي در تامين هزينه هاي تحقيقاتي نقش مهمي در توسعه فناوري در فنلاند داشته است. در اين ميان نقش شرکت

نوکيا در تامين هزينه هاي تحقيق و توسعه بسيار برجسته است. (شکل 1)

شکل 1. اعتبارات تحقيق و توسعه در کشور فنلاند

تجربه دانشگاههاي فنلاند و دانشگاههاي ديگر در اروپا و کشورهاي توسعه يافته، نشان ميدهد که دانشگاهها ميتوانند نقش موثري در توسعه منطقه اي ايفا نمايند. امروزه ديدگاه سنتي در مورد دانشگاهها به عنوان محل آموزش و توليد علم، در حال تغيير است. دغدغه کاربرد علم و دانش در جهت توسعه اقتصادي، اهميت کارآفريني و انتقال فناوري از دانشگاهها به صنعت باعث شده است که دانشگاههاي پويا، در اهداف و برنامههاي خود تجديد نظر نمايند. اظهارات معاون دانشگاه ماکويري[7] استراليا در سال 2001 ميلادي در اين رابطه قابل توجه است.(Martin 2001)

"دانشگاه ماکويري موفق شده است تصور قبلي در مورد دانشگاه را تغيير دهد و امروزه به عنوان يک دانشگاه پيشرو در زمينه علم و فناوري قلمداد شود. سياست تشويق ارتباط با موسسات مستقر در پارک ماکويري در جهت تجاري سازي نتايج تحقيقاتي باعث بازگشت منافع اقتصادي به دانشگاه شده است. دانشگاه همچنين درسهاي ارزشمندي در مورد چگونگي تجاري سازي نتايج تحقيقات و چگونگي ايجاد ارتباط موفق با صنايع و شرکتهاي مستقر در پارک و در منطقه کسب نموده است."

پارکهاي فناوري در مجاورت دانشگاهها

اگر چه مدل يکساني براي ارتباط بين دانشگاهها و پارکهاي فناوري وجود ندارد و روشهاي گوناگوني در اين زمينه در کشورهاي مختلف تجربه شده است، ليکن بررسي پارکهاي ايجاد شده در مجاورت دانشگاهها نشان ميدهد که منافع اين ارتباط به حدي است که بسياري از دانشگاهها خود براي ايجاد اين پارکها سرمايه گذاري نمودهاند. در کشور ما نيز، پس از تجربه شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان و ترويج ايده پارکها و مراکز رشد در سالهاي اخير، بسياري از دانشگاهها نسبت به ايجاد پارک فناوري اقدام نموده اند. سرمايهگذاري دانشگاهها در اين زمينه، بدون توجه به روشهاي مناسب ايجاد يک پارک فناوري و عدم برنامهريزي و سياستگذاري صحيح، ميتواند تبعات ناگواري به همراه داشته باشد و پروژه توسعه پارکهاي فناوري دانشگاهي را با شکست مواجه نمايد. در قسمتهاي بعدي اين مقاله سعي خواهد شد به جنبههاي مختلف پارکهاي فناوري در مجاورت دانشگاهها با توجه به تجربه ديگر کشورها و تجربه شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان اشاره شود.

تغيير ديدگاهها

ايجاد يک پارک فناوري در مجاورت دانشگاه صرفاً ايجاد يک ساختار فيزيکي نيست، بلکه بايد براي مديريت دانشگاه، بدنه دانشگاه شامل اعضاي هيات علمي، دانشجويان و بخش ستادي، صنايع و بخش خصوصي در منطقه و بالاخره مسوولين محلي ضرورت و اهداف ايجاد پارک فناوري مشخص شود. بر اساس برنامه سوم توسعه، نام وزارت فرهنگ و آموزش عالي به وزارت علوم، تحقيقات و فناوري تغيير يافت همچنين در لايحه پيشنهادي وزارتخانه، توجه زيادي به امر فناوري شده است. در اين راستا دانشگاهها نيز بايد تلاش کنند تا برنامهها و فعاليتهاي آنها در جهت دستيابي به اهداف جديد وزارت علوم، تحقيقات و فناوري تعريف شود. مسلماً تغيير ديدگاه در دانشگاهها، صنايع و مسئوولين دولتي به سرعت انجام نخواهد شد و نيازمند زمان کافي براي تبيين نقش و اهميت دانشگاهها در توسعه فناوري است.

در صورتي که همزمان با توسعه فيزيکي پارکهاي فناوري، فعاليت لازم براي فرهنگ سازي و ترويج مباحث فناوري و کارآفريني در ميان جامعه علمي و تخصصي صورت نگيرد، پارکهاي ايجاد شده به اهداف خود دست نخواهند يافت. بعضي از صاحبنظران معتقدند توسعه فرهنگي و تربيت مديران در زمينه فناوري بايد قبل از ايجاد پارکهاي فناوري انجام شود. به عقيده نويسنده اين دو لازم و ملزوم يکديگرند. تغيير ديدگاه در جامعه بدون ايجاد بستر فيزيکي توسعه فناوري که همانا پارکها و مراکز رشد علم و فناوري هستند، بسيار مشکل و بلکه امکانناپذير است.

اهداف ايجاد پارک فناوري در مجاورت دانشگاه

انجمن بين المللي پارکهاي علمي (IASP)، هدف اصلي پارکهاي علمي و فناوري را افزايش ثروت در جامعه از طريق تشويق و ارتقاء فرهنگ نوآوري و افزايش قدرت رقابت در ميان شرکتهائي که متکي بر علم و دانش فعاليت ميکنند، ميداند. در ادامه اين تعريف به نقش اساسي دانشگاهها نيز اشاره شده است. پارکهاي علم و فناوري داراي 3 مشخصه اصلي هستند (Link & Scott, 2002):

1- توسعه املاک پارک از طريق واگذاري به شرکتهاي فناوري و مراکز تحقيق و توسعه

2- فعاليت سازمان يافته براي انتقال فناوري از دانشگاهها به جامعه

3- مشارکت مراکز آموزشي و پژوهشي، دولت و بخش خصوصي براي توسعه فناوري

علاوه بر موارد فوق، دانشگاهها ممکن است اهداف خاص خود را براي راه اندازي پارک فناوري در مجاورت دانشگاه دنبال نمايند که در اين رابطه به موارد زير ميتوان اشاره نمود:

1- مشارکت دانشگاه در توسعه اقتصادي منطقه

2- تقويت ارتباط دانشگاه با صنعت

3- جذب شرکتهايي که از طريق استقرار در پارک فناوري، دانشگاه را در راستاي اهدافش حمايت نمايند

4- تجاري سازي نتايج تحقيقات دانشگاه

5- کسب درآمد براي پيشبرد تحقيقات دانشگاهي از طريق فروش و يا اجاره زمين

بسياري از دانشگاهها اهداف 1 تا 4 را مهمتر از کسب درآمد از طريق واگذاري زمين ميدانند و از طريق اهداء زمين علاقمند به راه اندازي پارک در مجاورت دانشگاه ميباشند.

تشويق شرکتها به استقرار در پارک فناوري

نتايج برخي از مطالعات نشان داده است که پارکهاي دور از دانشگاه، اغلب به صورت پروژه هاي توسعه املاک شکل ميگيرند و کمتر باعث توسعه هم افزائي[8] با دانشگاهها ميشوند (Phillimore et al, XV IASP World Conference Proceedings). بدين لحاظ است که دانشگاهها علاقمند هستند براي توسعه هم افزايي با شرکتها، شرايط مناسبي را در پارک فناوري مجاور دانشگاه فراهم آورند. ايجاد شرايط مناسب براي هم افزايي، يک چالش جدي محسوب مشود و هر دانشگاه بايد راهکار خاص خود را با توجه به شرايط منطقه اي و پتانسيلهاي موجود در دانشگاه اتخاذ نمايد. به عنوان نمونه دانشگاه ماکويري در استراليا استراتژي مشخصي را براي جلب اين همکاري انتخاب نموده که شامل برنامههاي زير ميباشد. (Martin, 2001):انتخاب يک مکان مناسب براي ايجاد پارک که ارتباط شرکتها با دانشگاه را تسهيل نمايد.

- درگير نمودن اعضاي دانشگاه در انتخاب شرکتها

- ايجاد يک شرکت تحقيقاتي (Macquaire Research Ltd) براي هماهنگي حضور واحدهاي تحقيقاتي دانشگاه در پارک

- دسترسي شرکتها به امکانات دانشگاه شامل کتابخانه، امکانات ورزشي و غيره

- برگزاري سمينارها و برنامههاي مشترک علمي و اجتماعي براي تشويق ارتباط دانشگاهيان با شرکتهاي مستقر در پارک

- ارائه بورسيههاي تحقيقاتي به دانشجويان جهت انجام پروژههاي مشترک با شرکتهاي مستقر در پارک

- دعوت از مديران برجسته شرکتها براي شرکت در شوراهاي مشورتي در دانشگاه

تعداد ديگري از دانشگاهها به مواردي مانند مشارکت متخصصين فعال در شرکتها در ارائه کلاسهاي آموزشي، همکاري در راهنمايي پايان نامههاي دانشجويي و ارائه دورههاي آموزشي از طرف دانشگاه براي شرکتهاي مستقر در پارک فناوري اشاره نمودهاند(AURP, 2002) .

مزاياي ايجاد پارک فناوري مجاور دانشگاه

نگرش دانشگاهها براي ايجاد پارک فناوري هميشه يکسان نيست و هر دانشگاه ممکن است اهداف خاص خود را براي حمايت از ايجاد پارک فناوري دنبال نمايد که در قسمتهاي قبلي به برخي از اين اهداف اشاره گرديد. صرف نظر از اهداف اوليه دانشگاه، ايجاد پارک فناوري در کنار دانشگاه داراي مزاياي متعددي است که مواردي از آن به قرار زير ميباشد:

- افزايش اعتبار دانشگاه در جامعه

- انتقال تکنولوژي از دانشگاه به صنعت

- بهرهگيري شرکتها از متخصصين دانشگاهي و امکانات دانشگاه

- گذراندن دورههاي کارآموزي دانشجويان در شرکتها

- ايجاد محيط کار موقت يا دائم براي دانشجويان

- ايجاد محيط مناسب براي راهاندازي شرکتهاي فناوري توسط استادان دانشگاه

- اجراي پروژههاي مشترک تحقيقاتي بين دانشگاه و شرکتهاي فناوري

راه اندازي شرکت توسط استادان

درگير شدن اعضاي هيئت علمي دانشگاهها در فعاليتهاي خارج از دانشگاه به خصوص در شرکتهاي خصوصي هميشه بحث انگيز بوده است. ديدگاههاي متفاوتي در اين رابطه در ميان دانشگاهها وجود دارد، بطوريکه بعضي از دانشگاههاي قديمي و با سابقه که ديدگاههاي سنتي آموزشي و پژوهشي در آنها غالب است، فعاليت استادان دانشگاه را در شرکتهاي خصوصي مجاز نميدانند. اين در حالي است که تعداد ديگري از دانشگاهها با اتخاذ سياستهاي خاص و تهيه دستورالعملهايي، راهاندازي شرکت توسط اعضاي هيئت علمي خود، را مجاز ميدانند. به عنوان نمونه ميتوان به دانشگاه پردو[9] در آمريکا اشاره نمود که براي فعاليت شرکتهاي متعلق به اعضاي هيئت علمي خود، سياست، دستورالعمل و روش اجرايي تهيه نموده است (Purdue University, 2001). اين دانشگاه مزاياي ايجاد شرکت توسط اعضاء هيئت علمي را به قرار زير ميداند:

- افزايش دانش استادان در علوم کاربردي

- گرفتن ايدههاي جديد براي موضوعات تحقيقاتي

- افزايش اطلاعات استادان در رابطه با بازار در زمينه فعاليت تخصصي

- کمک مالي به امور تحقيقاتي در دانشگاه

- ايجاد فرصت شغلي براي دانشجويان

- ارتقاء جايگاه دانشگاه در جامعه

- افزايش درآمدهاي مالياتي براي جامعه

- انتقال فناوري از دانشگاه به صنعت

اختلاف نظر در ميان دانشگاهيان در اين رابطه در ايران نيز وجود دارد. هرچند به لحاظ قانوني استادان دانشگاه مجاز به راه اندازي شرکت ميباشند. ليکن اين نوع فعاليتها غالبا توسط دانشگاهها پذيرفتني نيست و بدون هماهنگي با دانشگاه انجام ميپذيرد. عدم پذيرش رسمي فعاليت اعضاي هيئت علمي در شرکتهاي خصوصي از طرف دانشگاهها در ايران داراي تبعاتي است. در درجه اول عدم پذيرش موضوع توسط دانشگاه باعث فقدان سياستگذاري و دستورالعمل خاص براي راه اندازي شرکت توسط استادان شده و حضور غيرشفاف و بدون نظارت آنها در بخش خصوصي احتمالا بر روي فعاليتهاي موظف آموزشي و پژوهشي تاثير خواهد گذاشت. نکته دوم در اين رابطه عدم بهرهبرداري دانشگاه از مزاياي ايجاد شرکت خصوصي در زمينه فناوري توسط اعضاي هيئت علمي است.

تجربه شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان

شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان با حمايت دانشگاه صنعتي اصفهان در 520 هکتار از اراضي مجاور دانشگاه ايجاد ميگردد. اگرچه فعاليتهاي اوليه اجرايي شهرک خارج از اراضي اصلي و در مرکز شهر اصفهان در سال 1379 آغاز گرديد، ليکن اخيرا ساختمان شيخ بهايي با زيربناي 10 هزار متر مربع به عنوان اوليه ساختمان پارک فناوري شيخ بهايي در اراضي مجاور دانشگاه مورد بهرهبرداري قرار گرفته است. در حال حاضر 67 شرکت خصوصي، واحد تحقيق و توسعه، هسته تحقيقاتي دانشگاهي و هستههاي دوره رشد مقدماتي (پيش انکوباتوري) در ساختمانهاي مختلف متعلق به شهرک مشغول فعاليت ميباشند.

ساختمان غدير: اين ساختمان به عنوان اولين مرکز رشد واحدهاي فناوري شهرک در سال 1379 شروع به فعاليت نمود. در حال حاضر با راه اندازي ساختمانهاي ديگر در شهرک، ساختمان غدير براي شرکتهاي مستقر در مرکز رشد و شرکتهاي رشد يافته (ساختمان چند مستاجره) مورد استفاده قرار ميگيرد.

ساختمان صفه: با توجه به حمايت دولت از راه اندازي مراکز رشد در زمينه فناوري ارتباطات و اطلاعات (ICT)، شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان مرکز رشد ICT خود را در ساختمان صفه، در مجاورت کوه صفه اصفهان، راهاندازي نمود. اين ساختمان با حمايت استانداري اصفهان در اختيار شهرک قرار گرفت.

ساختمان توحيد: اين ساختمان در گذشته محل استقرار سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران مرکز اصفهان بوده است که پس از ادغام اين مرکز در شهرک، به عنوان يک ساختمان چند مستاجره در اختيار شرکتهاي رشد يافته قرار گرفته است.

ساختمان شيخ بهايي: اين ساختمان از نظر زيربنا و امکانات، بزرگترين و مجهزترين ساختمان شهرک به حساب ميآيد. ساختمان شيخ بهايي به عنوان اولين گام در جهت توسعه شهرک در اراضي دانشگاه صنعتي اصفهان است و داراي کاربريهاي مختلف ميباشد. علاوه بر استقرار ستاد شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان، مؤسسات انکوباتوري، هستههاي دوره رشد مقدماتي، شرکتهاي رشد يافته، شرکتهاي خدماتي و آزمايشگاههاي تخصصي در اين ساختمان مستقر ميباشند.

پارک فناوري شيخبهايي: پارک فناوري شيخ بهايي در 25 هکتار از اراضي اطراف ساختمان شيخ بهايي ايجاد خواهد شد. در حال حاضر شرکتهاي رشد يافته که علاقمند هستند در آينده در اين پارک مستقر شوند، در ساختمانهاي موجود در شهرک اسکان داده شدهاند. فعاليتهاي بازاريابي براي جذب شرکتهاي فناوري با هدف سرمايهگذاري در جهت ساخت و ساز توسعه فيزيکي پارک شيخ بهايي در دست اقدام است. برنامه ميان مدت و دراز مدت شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان شامل ايجاد چندين پارک فناوري در زمينههاي مختلف و توسعه يک فضاي شهري مناسب براي فعاليت شرکتهاي فناوري و واحدهاي تحقيقاتي در مجاورت دانشگاه صنعتي اصفهان ميباشد.

دانشگاه صنعتي اصفهان از طريق واگذاري اراضي خود به شهرک مهمترين قدم را براي ايجاد شهرک برداشته است. از ديد مديران شهرک، اقدامات اجرايي براي توسعه فيزيکي در اراضي اختصاص يافته، از سرعت خوبي برخوردار نبوده است، اما با در نظر گرفتن مشکلات موجود در کشور ما براي اجرايي کردن ايدههاي جديد و لزوم فرهنگسازي در اين زمينه، آهنگ نه چندان سريع رشد شهرک پذيرفتني است. در حال حاضر راه اندازي ساختمانهاي متعدد توسط شهرک، رشد محتويي و پذيرش شرکتها و مؤسسات فناوري را امکان پذير ساخته است. احداث ساختمانهاي چند مستأجره در اراضي پارک شيخ بهايي و واگذاري اراضي به شرکتهاي متقاضي براي احداث ساختمانهاي متعلق به آنها، از برنامههاي عاجل شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان ميباشد.

فعاليتهاي مشترک شهرک و دانشگاه صنعتي اصفهان

راه اندازي مؤسسات نوپا: با راه اندازي مرکز رشد فناوري غدير در سال 1379، شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان اولين قدم را براي حمايت از مؤسسات فناوري نوپا توسط دانش آموختگان دانشگاه و همچنين اعضاي هيئت علمي دانشگاه برداشت. تجربه چند سال اخير نشان داده است شرکتهايي که با مشارکت استادان با تجربه دانشگاه و دانشجويان آنها راه اندازي ميشود از شانس بيشتري براي موفقيت برخوردار ميباشند. حضور دانشجويان کارشناسي ارشد و دکتري که پايان نامه خود را در زمينه فعاليت شرکت انجام دادهاند از نمونههاي ديگر ايجاد مؤسسات نوپا در مراکز رشد شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان ميباشد.

هستههاي تحقيقاتي دانشگاهي: شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان از طريق تخصيص اعتبار به هستههاي تحقيقاتي مصوب دانشگاه، زمينه را براي استقرار اين هستهها در ساختمانهاي شهرک فراهم نموده است. بخشي از ساختمان شيخ بهايي براي استقرار 10 هسته تحقيقاتي که از طرف دانشگاه معرفي ميشوند در نظر گرفته شده است. در حال حاضر 4 هسته دانشگاهي براي استقرار در ساختمان شيخ بهائي معرفي شدهاند و يا مستقر شدهاند.

شبکه واحدهاي تحقيقاتي همکار: مراکز تحقيقاتي دانشگاهي، مراکز تحقيقاتي وابسته به دستگاههاي دولتي و مؤسسات خصوصي فناوري در اصفهان به عنوان پتانسيلهاي تحقيقاتي و فناوري منطقه به حساب ميآيند. در حال حاضر به دليل گستردگي فيزيکي، اين مراکز قادر به استقرار در ساختمانهاي موجود شهرک نميباشند، لذا درسال 1380 شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان اقدام به راهاندازي شبکه واحدهاي تحقيقاتي نمود. اداره اين شبکه به مرور از طريق برگزاري انتخابات و انتخاب هيات مديره به اعضاي شبکه واگذار شده است. حضور مراکز تحقيقاتي دانشگاهي و دولتي و همچنين موسسات فناوري خصوصي در اين شبکه باعث ايجاد ارتباطات مفيد و سازندهاي از جمله بهرهبرداري مشترک از منابع و تجهيزات شده است.

هماهنگي در خريد تجهيزات: با توجه به نياز شرکتهاي فناوري و واحدهاي تحقيق و توسعه به خدمات فني و تخصصي و آزمايشگاههاي مربوطه، شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان اقدام به راهاندازي آزمايشگاههايي در زمينههاي شيمي، بيوتکنولوژي، مواد پيشرفته و الکترونيک و همچنين کارگاه ماشين ابزار نموده است. اين امکانات علاوه بر موسسات مستقر در شهرک به استادان و دانشجويان دانشگاه نيز خدمات لازم را ارائه مينمايد. خريد تجهيزات توسط شهرک با توجه به امکانات موجود در دانشگاه و سياست جلوگيري از خريد موازي انجام ميگيرد. دانشگاه صنعتي اصفهان نيز سياست مشابهي را دنبال ميکند.

خدمات اطلاع رساني: انعقاد توافقنامه بين شهرک و دانشگاه صنعتي اصفهان در زمينه همکاريهاي کتابخانهاي و اطلاعرساني باعث شده است که دو طرف از منابع موجود با بهرهوري بيشتري استفاده نمايند. بر اساس اين توافقنامه شهرک علمي وتحقيقاتي اصفهان در تامين منابع اطلاعاتي مورد نياز کتابخانه دانشگاه مشارکت نموده و مؤسسات ميتوانند از منابع کتابخانهاي در دانشگاه استفاده نمايند.

عناصر موفقيت پارکهاي فناوري مجاور دانشگاه

ايجاد پارک فناوري در مجاورت دانشگاه و اجرايي نمودن اهداف و رسالتهاي پارک، فرايند مشکلي است که نيازمند مطالعه، برنامهريزي و تلاش دست اندرکاران است. در اين قسمت سعي خواهد شد به برخي از عناصر مهم که ميتوانند تعيين کننده موفقيت پارکهاي دانشگاهي باشند، اشاره شود.

تعريف چشمانداز و ماموريت مناسب

علاوه بر اهداف اصلي براي پارکهاي فناوري که در بخشهاي قبل به آن اشاره شد، پارک فناوري مجاور دانشگاه در تريسم چشمانداز و تعريف ماموريت براي خود، بايد ايجاد همافزايي بين شرکتهاي مستقر در پارک و دانشگاه را مورد توجه قرار دهد. دستيابي به چشم انداز مناسب براي پارک فناوري به نحوي که پارک بتواند به اهداف اصلي خود دست يافته و دانشگاه نيز از مزاياي آن بهرهمند گردد يک چالش جدي به حساب ميآيد. غلبه ديدگاه آکادميک در ايجاد پارک فناوري ممکن است از ديد مديران دانشگاه مفيد باشد، اما اين به معني ايجاد يک پارک موفق در کنار دانشگاه نخواهد بود.

مديريت پارک فناوري

ايجاد پارک فناوري در مجاورت دانشگاه به معني ادغام آن به عنوان بخشي از سيستم مديريتي دانشگاه نيست. مديريت پارک بايد قادر باشد به دور از دغدغههاي جاري دانشگاه و مستقل از بروکراسي مالي و اداري موجود در آن عمل نمايد. تعريف يک پارک فناوري به عنوان زير مجموعه دانشگاه (مانند دانشکدهها)، يک مانع جدي در جهت جذب موسسات خصوصي خواهد بود. احتمالاً اين سوال مطرح خواهد شد که اگر مديريت پارک فناوري قرار است مستقل از سيستم دانشگاه عمل نمايد، چگونه دانشگاه ميتواند سياستهاي خود را در اداره پارک اعمال نمايد و بر توسعه پارک نظارت کند؟ بسياري از دانشگاهها در دنيا با اتخاذ روشهاي گوناگون ضمن جدا نمودن مديريت پارک فناوري از دانشگاه، سياستهاي دانشگاه را در اداره پارک اعمال ميکنند. با توجه به تجربه پارکهاي دانشگاهي در دنيا و تجربه شهرک علمي و تحقيقاتي اصفهان روشهاي زير براي مديريت پارکهاي مجاور دانشگاه در ايران پيشنهاد ميگردد:

1- در صورت امکان، تشکيل يک هيات امناي مستقل براي پارک فناوري که بتواند با تصويب مقررات مورد نياز مالي و حقوقي، ارتباط مديريت پارک را با موسسات خصوصي و دولتي تسهيل نمايد. حضور چند نفر از دانشگاه (مديريت و اعضاي هيات علمي) در هيات امناي پارک فناوري به اعمال سياستهاي دانشگاه در پارک کمک خواهد نمود.

2- در صورتيکه تشکيل يک هيات امناي مستقل براي پارک فناوري امکان پذير نميباشد، مباحث پارک فناوري بايد به صورت جداگانه در هيات امناي دانشگاه مطرح و مصوبات لازم اخذ گردد.

3- مدير پارک فناوري از ميان افراد پيشنهادي از طرف دانشگاه به وسيله هيئت امنا (رئيس هيات امناء) منصوب گردد.

4- طرح جامع، پارک فناوري در هيات امنا پارک (دانشگاه) مصوب شود.

5- پذيرش موسسات در پارک در شورايي متشکل از مديران پارک فناوري و از اعضاي هيات علمي منتخب دانشگاه صورت پذيرد.

6- براي اطمينان از حضور دانشگاه در پارک فناوري، دانشگاه اعضاي هيات علمي خود را براي مشارکت و همکاري در مديريت پارک، ايجاد شرکتهاي فناوري و ياهمکاري با واحدهاي تحقيق و توسعه مستقر در پارک تشويق نمايد.

بعضي از دانشگاهها در کشورهاي مختلف براي مديريت پارک فناوري اقدام به ايجاد يک شرکت مستقل ميکنند که در آن شرکت، دانشگاه سهامدار اصلي ميباشد. در صورتيکه پارک فناوري با مشارکت دستگاههاي ديگر از قبيل وزارتخانهها و يا مسئولين محلي احداث ميشود، سهامداران شرکت اداره کننده پارک متشکل از سرمايهگذاران خواهد بود.

فرهنگ سازي

موفقيت پارک فناوري در مجاورت دانشگاه بدون اطلاعرساني به دانشگاهيان، مسئولين محلي، شرکتهاي خصوصي و عامه مردم امکانپذير نخواهد بود. در اين رابطه فعاليتهاي زير براي فرهنگسازي و جلب حمايت براي پارک فناوري توصيه ميشود.

1- بازاريابي در دانشگاه از طريق ارائه سمينارهاي ساليانه براي دانشگاهيان

2- اجراي برنامهها و فعاليتهاي مشترک با دانشگاه

3- تهيه گزارشات به صورت فصلي يا سالانه

4- تهيه بروشورها و خبرنامه و اداره يک سايت اينترنتي فعال

5- اطلاعرساني از طريق رسانههاي عمومي

6- معرفي دستاوردهاي پارک حاصل از فعاليت مؤسسات مستقر در پارک و تاثير اقتصادي آنها در منطقه

7- برگزاري سمينارها و کارگاههاي آموزشي مرتبط با فعاليت پارک و دعوت از صاحبنظران داخلي و خارجي

8- برگزاري جشنوارههاي محلي و ملي

9- حضور در کنفرانسها و سمينارهاي ملي و بينالمللي مرتبط با پارکهاي فناوري

10- عضويت در جوامع و انجمنهاي ملي و بينالمللي

نتيجهگيري

در سالهاي اخير، اشتياق مسئولين دولتي در ايران براي راه اندازي پارکهاي علم و فناوري، رو به افزايش بوده است. علاوه بر اين دانشگاههاي کشور در شهرهاي مختلف براي ايجاد پارک فناوري در مجاورت دانشگاه اقدام نمودهاند. نکته مهم براي تصميمگيران در زمينه ايجاد پارکهاي فناوري اين است که؛ پارک فناوري صرفاً يک ساختار فيزيکي براي استقرار مراکز تحقيقاتي و يا مؤسسات فناوري خصوصي نيست، موفقيت پارک فناوري در مجاورت دانشگاه مستلزم فرهنگ سازي در دانشگاه، شرکتهاي خصوصي و واحدهاي توليدي و مسئولين محلي در منطقه است. اتخاذ روشهاي مديريتي مناسب براي پارک فناوري به طوري که ضمن داشتن استقلال و آزادي عمل براي امور اجرايي، ارتباط پارک و دانشگاه نيز حفظ گردد، در موفقيت پارک حائز اهميت است. افزايش تعداد پارکهاي فناوري در ايران از ديدگاه برخي از صاحبنظران بيبرنامه است و معتقدند فرهنگسازي و تربيت مديران براي اداره پارکها بايد قبل از توسعه پارکها و مراکز رشد علم و فناوري صورت پذيرد. ضمن تأييد لزوم برنامهريزي براي گسترش پارکها در ايران، بايد به اين نکته اشاره نمود که صدور مجوز براي راهاندازي مراکز رشد و پارکهاي علم و فناوري باعث شده است که مديران فعال و علاقمند در دانشگاهها، مراکز پژوهشي و ديگر بخشهاي دولتي و غيردولتي براي کسب اطلاعات و تجربه در اين زمينه تلاش نمايند و مراکز رشد و پارکهاي مصوب بستر مناسب را براي آموزش و تربيت اين مديران علاقمند فراهم ساخته است.

منابع

[1] Chakrabarti, Alok K. & Richard K. Lester (2002) "Regional Economic Development: Comparative Case Studies in the US and Finland" Proceedings IEEE Conference on Engineering Management Cambridge, UK.

[2] Chakrabarti, Alok K. & Mark Rice (2002) "Changing Roles of Universities in Developing Entrepreneurial regions: The Case of Finland and the US" web.mit.edu/ipc/www/publications-2-body.html

[3] Eghbal, M. K., M. Keshmiri, K. Asghari and E. Roustazadeh. (2003) "Incubators and Universities: How to overcome cultural barriers against innovation" Proceedings XX IASP World Conference on Science and Technology Parks. Lisboa, Portugal.

[4] Link, Albert N. & John T. Scott (2002) "Science Parks and the Academic Missions of Universities: An Exploratory Study" Georgia Institute of Technology Roundtable for Engineering Entrepreneurship Research Conference. Atlanta, Georgia.

[5] Martin, Carrick A. (2001) "What the Macquarie University Research Park has achieved for Macquarie University" Proceeding of the Annual Conference of the Technology Parks & Incubators Australia Limited. Canberra, Australia.

[6] Purdue University (2001) "Faculty-Owned and Operated Businesses: Policy, Guidelines,and Procedures" www.purdue.edu/Research/IRTPOffice/faculty-owned.pdf.

[7] Roustazadeh, E., M. K. Eghbal and M. Keshmiri (2003) "Situation and perspectives of Business Incubators, Technology Parks and Entrepreneurship Promotion in Iran" ADT 2003 Conference and InfoDev Workshop. Berlin, Germany.

[8] Wright, Bruce A. (2002) "Building University and Community Support" Pre-Conference Workshop of AURP 17^th Annual Conference. New Orleans.

---

[1]- National Innovation System

[2]- Knowledge based economy

[3]- Olli Niemi

3- Tampere

4- Turku University